గణం

నిర్వచనం Definition

గణం అంటే గురువులు, లఘువులు కలిసిన చిన్న సమూహం. పద్య పాదాన్ని గణాలుగా విడగొట్టి చూస్తారు; ఏ ఛందస్సులో ఏ గణాలు ఏ వరుసలో రావాలో నియమం ఉంటుంది.

వృత్తాలలో మూడక్షరాల గణాలను వాడతారు. అవి ఎనిమిది: య (లఘువు, గురువు, గురువు), మ (గురువు, గురువు, గురువు), త (గురువు, గురువు, లఘువు), ర (గురువు, లఘువు, గురువు), జ (లఘువు, గురువు, లఘువు), భ (గురువు, లఘువు, లఘువు), న (లఘువు, లఘువు, లఘువు), స (లఘువు, లఘువు, గురువు). వీటికి తోడు ఒంటరి అక్షరాలుగా ల (లఘువు), గ (గురువు) వస్తాయి. ఈ పదింటినీ సంప్రదాయంగా "యమాతారాజభానసలగం" అనే సూత్రంతో గుర్తుంచుకుంటారు.

జాతి ఛందస్సులలో సూర్య గణాలు, ఇంద్ర గణాలు వాడతారు. సూర్య గణాలు రెండు: న (మూడు లఘువులు), హ (గురువు, లఘువు; దీనిని "గల" అనీ అంటారు). ఇంద్ర గణాలు ఆరు: నల (నాలుగు లఘువులు), నగ (మూడు లఘువులు, గురువు), సల (రెండు లఘువులు, గురువు, లఘువు), భ (గురువు, లఘువు, లఘువు), ర (గురువు, లఘువు, గురువు), త (గురువు, గురువు, లఘువు).

A gana is a small group of gurus and laghus. A line of verse is divided into ganas, and each metre lays down which ganas come in which order.

Vruttas use three-syllable ganas, of which there are eight: ya (laghu, guru, guru), ma (guru, guru, guru), ta (guru, guru, laghu), ra (guru, laghu, guru), ja (laghu, guru, laghu), bha (guru, laghu, laghu), na (laghu, laghu, laghu) and sa (laghu, laghu, guru). Single syllables la (laghu) and ga (guru) also occur. The ten are traditionally remembered by the string "yamataarajabhaanasalagam".

Jati metres use the surya and indra ganas. There are two surya ganas: na (three laghus) and ha (guru, laghu; also called "gala"). There are six indra ganas: nala (four laghus), naga (three laghus, guru), sala (two laghus, guru, laghu), bha (guru, laghu, laghu), ra (guru, laghu, guru) and ta (guru, guru, laghu).

ఉపయోగం Where it is used

ఉత్పలమాల, చంపకమాల, శార్దూల విక్రీడితం, మత్తేభ విక్రీడితం వంటి వృత్తాలు మూడక్షరాల గణాల నిర్ణీత వరుసతో నిర్వచించబడతాయి. కందం, ఆటవెలది, తేటగీతి, సీసం, ద్విపద వంటి జాతి ఛందస్సులు సూర్య, ఇంద్ర వంటి గణాల సంఖ్య, వరుసతో నిర్వచించబడతాయి. పద్యాన్ని విశ్లేషించేటప్పుడు ముందు గురులఘువులు గుర్తించి, తరువాత గణాలుగా విభజిస్తారు.

Vruttas such as utpalamala, champakamala, sardulavikriditam and mattebhavikriditam are defined by a fixed sequence of three-syllable ganas. Jati metres such as kandam, ataveladi, tetageeti, seesam and dwipada are defined by the number and order of ganas such as the surya and indra ganas. To analyse a verse, one first marks the gurus and laghus and then divides them into ganas.

గమనికలు Notes

కొన్ని ఇతర ఛందస్సుల కోసం చంద్ర గణాలు వంటి మరిన్ని గణ సమూహాలను కూడా గ్రంథాలు వివరిస్తాయి (సరిచూడాలి). ఏ గణం పేరుకు ఏ గురులఘువుల రూపం అనేది ఇక్కడ ఇచ్చినట్లే ప్రామాణిక పాఠ్యపుస్తకాలలో ఉంటుంది; అయినా ఉపయోగించే ముందు ఛందశ్శాస్త్ర పాఠ్యపుస్తకంతో సరిచూడండి.

Treatises also describe further sets of ganas, such as the chandra ganas, for some other metres (subject to verification). The forms given here are those found in standard textbooks, but check them against a prosody textbook before relying on them.