ఛందస్సు Prosody

ఆటవెలది ఒక జాతి ఛందస్సు; నాలుగు పాదాల పద్యం. 1, 3 పాదాలలో మూడు సూర్య గణాలు, రెండు ఇంద్ర గణాలు; 2, 4 పాదాలలో ఐదు సూర్య గణాలు ఉంటాయి. వేమన పద్యాల వంటి శతకాలలో విరివిగా కనిపిస్తుంది.

ఉత్పలమాల ఒక ప్రసిద్ధ వృత్త ఛందస్సు. నాలుగు పాదాలలో ప్రతి పాదంలో 20 అక్షరాలుంటాయి; గణాల వరుస భ, ర, న, భ, భ, ర, వ (చివర లఘువు, గురువు). తెలుగు కావ్యాలలో తరచు కనిపించే వృత్తాలలో ఇది ఒకటి.

కందం ఒక జాతి ఛందస్సు; నాలుగు పాదాల పద్యం. ఇది నాలుగు మాత్రల గణాలతో ఏర్పడుతుందని, పాదాల పొడవు సమానంగా ఉండదని చెబుతారు (సరిచూడాలి). తెలుగు కవులు తరచు వాడే పద్య రూపాలలో ఇది ఒకటి.

గణం అంటే పద్య పాదంలో వరుసగా వచ్చే కొన్ని గురులఘువుల సమూహం; పాదాలు గణాలతో ఏర్పడతాయి. వృత్తాలలో మూడక్షరాల గణాలు (య, మ, త, ర, జ, భ, న, స), జాతులలో సూర్య, ఇంద్ర గణాలు ఉపయోగిస్తారు.

లఘువు అంటే ఒక మాత్ర కాలంలో పలికే హ్రస్వాక్షరం; గురువు అంటే రెండు మాత్రల కాలం పట్టే దీర్ఘాక్షరం లేదా సంయుక్తాక్షరం, సున్న, విసర్గల ముందున్న అక్షరం. తెలుగు పద్యంలోని ప్రతి అక్షరం ఈ రెండింటిలో ఒకటి; గణాలన్నీ వీటితోనే ఏర్పడతాయి.

చంపకమాల ఒక ప్రసిద్ధ వృత్త ఛందస్సు. నాలుగు పాదాలలో ప్రతి పాదంలో 21 అక్షరాలుంటాయి; గణాల వరుస న, జ, భ, జ, జ, జ, ర. ఉత్పలమాలతో కలిసి తెలుగు కావ్యాలలో ఎక్కువగా కనిపించే వృత్తాలలో ఇది ఒకటి.

ఛందస్సు అంటే పద్యంలో అక్షరాలు, గణాలు, పాదాలు ఏ క్రమంలో ఉండాలో నిర్ణయించే నియమాల శాస్త్రం. గురులఘువులు, గణం, యతి, ప్రాస దీనిలోని ముఖ్యమైన అంశాలు; వీటి ఆధారంగా పద్యాలు వృత్తాలు, జాతులు అనే రెండు పెద్ద కుటుంబాలుగా విభజింపబడతాయి.

తేటగీతి ఒక జాతి ఛందస్సు; నాలుగు పాదాల పద్యం. ఇది సూర్య, ఇంద్ర గణాలతో ఏర్పడే సులభమైన లయ గల పద్యం. స్వతంత్ర పద్యంగా వాడతారు; సీస పద్యం చివరి భాగంగానూ వస్తుంది.

ద్విపద రెండు పాదాలు మాత్రమే గల జాతి ఛందస్సు. ప్రతి పాదంలో నాలుగు గణాలు ఉంటాయని చెబుతారు (సరిచూడాలి). సుదీర్ఘ కథలు చెప్పే కావ్యాలకు తెలుగులో దీనిని వాడారు.

ప్రాస అంటే పద్యంలోని ప్రతి పాదంలో రెండవ అక్షరంలోని హల్లు ఒకే విధంగా ఉండాలనే నియమం. ఇది పాదం చివర వచ్చే అంత్యప్రాస కాదు; అచ్చు మారినా హల్లు మారకూడదు.

మత్తేభ విక్రీడితం ఒక ప్రసిద్ధ వృత్త ఛందస్సు. నాలుగు పాదాలలో ప్రతి పాదంలో 20 అక్షరాలుంటాయి; గణాల వరుస స, భ, ర, న, మ, య, వ (చివర లఘువు, గురువు). తెలుగు కావ్యాలలో ఎక్కువగా కనిపించే నాలుగు వృత్తాలలో ఇది ఒకటి.

యతి అంటే పద్య పాదంలోని మొదటి అక్షరానికి, ఆ పాదంలో నిర్ణీత స్థానంలో ఉన్న అక్షరానికి మైత్రి ఉండాలనే నియమం. ఆ స్థానం ఒక్కో ఛందస్సుకు ఒక్కో చోట ఉంటుంది.

తెలుగు పద్యాలను స్థూలంగా వృత్తాలు, జాతులు అని రెండు కుటుంబాలుగా చెబుతారు. వృత్తాలలో ప్రతి పాదంలో గురులఘువుల వరుస, అక్షరాల సంఖ్య నిర్ణీతంగా ఉంటాయి; జాతులలో గణాల సంఖ్య, రకాలు నిర్ణీతంగా ఉంటాయి.

శార్దూల విక్రీడితం ఒక ప్రసిద్ధ వృత్త ఛందస్సు. నాలుగు పాదాలలో ప్రతి పాదంలో 19 అక్షరాలుంటాయి; గణాల వరుస మ, స, జ, స, త, త, గ. గంభీరమైన భావాలకు తెలుగు కవులు తరచు దీనిని వాడతారు.

సీసం ఒక జాతి ఛందస్సు. నాలుగు పొడవైన పాదాల తరువాత, తేటగీతి లేదా ఆటవెలది లయలో ఉన్న చిన్న చివరి భాగం వచ్చి కలిసి ఒక పద్యంగా ఉంటుంది. ఇది సూర్య, ఇంద్ర గణాలతో ఏర్పడుతుంది.