ద్రుతప్రకృతికసంధి

నిర్వచనం Definition

ద్రుతం అంటే నకారం; పదం చివర ను లేదా న్ రూపంలో ఉండేది. పదం చివర ద్రుతం ఉన్న పదాన్ని ద్రుతప్రకృతికము అంటారు. ఉదాహరణలుగా పాఠ్యపుస్తకాల్లో పూచెను, తోచెను, చేసెను వంటి క్రియారూపాలు కనిపిస్తాయి (పద్యభాషలో పూచెన్, తోచెన్ అని కూడా).

చివర ద్రుతం లేని పదాలను కళలు అంటారు. వాడు, రాముడు వంటి ప్రథమా విభక్తి రూపాలు ఈ కోవలోకి వస్తాయని పుస్తకాలు చెబుతాయి (సరిచూడాలి).

ద్రుతప్రకృతికసంధి అంటే ఇలాంటి పదం తరువాత పరుషం వచ్చినప్పుడు జరిగే మార్పులు: పరుషం సరళంగా మారడం, ద్రుతం రూపం మారడం.

The druta is the nasal na, the sound at the end of a word as nu or n. A word that ends in the druta is called a drutaprakritikam. Textbooks give verb forms such as puchenu, tochenu and chesenu as examples (in verse language also puchen, tochen).

Words that do not end in the druta are called kalalu. Books say that nominative forms such as vadu and ramudu belong here (subject to verification).

Drutaprakritika sandhi is what happens when a hard consonant follows such a word: the hard consonant turns soft, and the druta itself may change its form.

నియమం, ఉదాహరణలు Rule and examples

నియమం (పాఠ్యపుస్తక రూపంలో):

1. ద్రుతప్రకృతికము తరువాత క, చ, ట, త, ప లు వస్తే, వాటికి గ, జ, డ, ద, బ లు ఆదేశమవుతాయి. ఈ మార్పు వివరాలు సరళాదేశసంధి పేజీలో ఉన్నాయి.

2. అప్పుడు ఆ ద్రుతం వైకల్పికంగా, అంటే ఒకసారి ఉండి ఒకసారి లేకుండా, బిందువు (ం) గా లేదా సంశ్లేషంగా న్ గా మారవచ్చు (సరిచూడాలి).

3. పూర్వపదం ద్రుతప్రకృతికము కాకపోతే (కళ అయితే) ఈ నియమం వర్తించదు. అది ప్రథమా విభక్తి రూపమైతే గసడదవాదేశసంధి వర్తిస్తుంది: వాడు + కొట్టె = వాడుగొట్టె.

ఉదాహరణలు:

పూచెను + కలువలు = పూచెనుగలువలు (ద్రుతం అలాగే ఉంది)

పూచెను + కలువలు = పూచెంగలువలు (ద్రుతం బిందువుగా మారింది)

పూచెను + కలువలు = పూచెన్గలువలు (ద్రుతం న్ గా మిగిలింది)

The rule, in textbook form:

1. When ka, cha, ta, ta or pa follows a drutaprakritikam, ga, ja, da, da or ba comes in place of it. The details of this change are on the page for sarala-adesa sandhi.

2. The druta itself may then, optionally (sometimes staying, sometimes not), change into a dot (bindu) or remain as a bare n joined to the next letter (subject to verification).

3. If the first word is not a drutaprakritikam (if it is a kala), this rule does not apply. If it is a nominative form, gasadadavadesa sandhi applies instead: vadu + kotte = vadugotte.

Examples:

puchenu + kaluvalu = puchenugaluvalu (the druta stays as it is)

puchenu + kaluvalu = puchengaluvalu (the druta has become a dot)

puchenu + kaluvalu = puchen-galuvalu (the druta is left as a bare n)

గమనికలు Notes

ఈ పేజీ పేరు గురించి: బాలవ్యాకరణం వంటి సంప్రదాయ వ్యాకరణాల్లో 'ద్రుతప్రకృతికము' అనే పదం సరళాదేశ నియమంలో కనిపిస్తుంది; ఈ పేరుతో ప్రత్యేక సంధి సూత్రం ఉందని మేము నిర్ధారించలేదు. కొన్ని పాఠ్యపుస్తకాలు ఈ అంశాన్ని ఆ పేరుతో విడిగా బోధిస్తాయి (సరిచూడాలి). అందుకే ఈ పేజీ పదాన్ని, దాని ప్రభావాన్ని వివరిస్తుంది; పరుషం సరళంగా మారడాన్ని సరళాదేశసంధి పేజీ వివరిస్తుంది.

ద్రుతం తరువాత సరళాలు, స్థిరాలు వచ్చినప్పుడు ద్రుతం లోపిస్తుందని కొన్ని గ్రంథాలు, అభ్యాస పేజీలు చెబుతాయి (సరిచూడాలి). ఏ పదాలను ద్రుతప్రకృతికములుగా లెక్కించాలనే వివరాలు కూడా గ్రంథాన్ని బట్టి మారవచ్చు.

ఈ రూపాలు ప్రధానంగా పద్యభాషలో కనిపిస్తాయి; నేటి వ్యావహారిక భాషలో సాధారణంగా పాటించరు.

A note on the name: in traditional grammars such as the Balavyakaranam, the word "drutaprakritikam" appears inside the rule for sarala-adesa; we have not confirmed that there is a separate sandhi rule under this exact name. Some school books teach this topic separately under that name (subject to verification). For that reason this page explains the term and its effects, and the page for sarala-adesa sandhi explains the change of hard consonants to soft ones.

Some books and study pages say that the druta drops when a soft or steady consonant (sarala or sthira) follows (subject to verification). Which words count as drutaprakritikalu may also differ by book.

These forms are seen mainly in verse language; in everyday Telugu today they are not usually followed.