సంధులు Sandhi

అచ్సంధులు అంటే పూర్వపదం చివరి అచ్చు, పరపదం మొదటి అచ్చుతో కలిసి జరిగే సంధులు. తెలుగులో అత్వ, ఇత్వ, ఉత్వ సంధులు; సంస్కృతంలో సవర్ణదీర్ఘ, గుణ, వృద్ధి, యణాదేశ సంధులు దీనికి ఉదాహరణలు.

అత్వసంధి అంటే అకారంతో అంతమయ్యే పదం తరువాత అచ్చు వచ్చినప్పుడు జరిగే సంధి. పూర్వపదం చివరి అకారం లోపించి, పరపదంలోని అచ్చు ఆ హల్లుతో కలుస్తుంది: రామ + అయ్య = రామయ్య.

అనునాసికసంధి అంటే పదం చివరి వర్గ ప్రథమాక్షరానికి (క, చ, ట, త, ప) న లేదా మ వంటి అనునాసికం పరమైతే, అది తన వర్గపు అనునాసికంగా మారడం. ఇది సంస్కృత సంధుల్లో ఒకటి: వాక్ + మయం = వాఙ్మయం.

ఆమ్రేడితసంధి అంటే ఒకే పదాన్ని రెండుసార్లు పలికినప్పుడు (ద్విరుక్తం), రెండు రూపాల మధ్య అచ్చులు కలిసి జరిగే సంధి: అరె + అరె = అరెరె.

ఇత్వసంధి అంటే ఇకారంతో అంతమయ్యే పదం (ఏమి, అది వంటివి) తరువాత అచ్చు వచ్చినప్పుడు జరిగే సంధి. పూర్వపదం చివరి ఇకారం లోపించి, పరపదంలోని అచ్చు ఆ హల్లుతో కలుస్తుంది: ఏమి + అంటివి = ఏమంటివి.

ఉత్వసంధి అంటే ఉకారంతో అంతమయ్యే పదం తరువాత అచ్చు వచ్చినప్పుడు జరిగే సంధి. పూర్వపదం చివరి ఉకారం లోపించి, పరపదంలోని అచ్చు ఆ హల్లుతో కలుస్తుంది: రాముడు + అతడు = రాముడతడు.

గసడదవాదేశసంధి అంటే ప్రథమా విభక్తి రూపం తరువాత వచ్చే పదం మొదటి పరుష అక్షరాలకు (క, చ, ట, త, ప) గ, స, డ, ద, వ లు ఆదేశంగా రావడం. ఇది ప్రధానంగా పద్యభాషలో కనిపిస్తుంది.

గుణసంధి అంటే అ లేదా ఆ తరువాత ఇ/ఈ, ఉ/ఊ, ఋ వస్తే అవి కలిసి వరుసగా ఏ, ఓ, అర్ గా మారడం. ఇది సంస్కృత సంధుల్లో ఒకటి: రాజ + ఇంద్రుడు = రాజేంద్రుడు.

జశ్త్వసంధి అంటే పదం చివరి వర్గ ప్రథమాక్షరం (క, చ, ట, త, ప) తరువాత అచ్చు లేదా మృదు వర్ణం వస్తే, అది తన వర్గపు తృతీయాక్షరం (గ, జ, డ, ద, బ) గా మారడం. ఇది సంస్కృత సంధుల్లో ఒకటి: వాక్ + ఈశ = వాగీశ.

టుగాగమసంధి అంటే కర్మధారయ సమాసంలో ఉకారంతో అంతమయ్యే పదం తరువాత అచ్చు వచ్చినప్పుడు మధ్య 'ట' ఆగమంగా చేరడం: పండు + ఆకు = పండుటాకు.

త్రికసంధి అంటే ఆ, ఈ, ఏ అనే త్రికాల తరువాత అసంయుక్త హల్లు వచ్చినప్పుడు ఆ హల్లు ద్విత్వం కావడం, త్రికంలోని దీర్ఘం హ్రస్వం కావడం: ఆ + చోటు = అచ్చోటు.

ద్రుతప్రకృతికసంధి అంటే పదం చివర ద్రుతం (నకారం) ఉన్న పదం, అంటే ద్రుతప్రకృతికము, తరువాత పరుషం వచ్చినప్పుడు జరిగే మార్పులు: పరుషం సరళమవుతుంది, ద్రుతం బిందువుగా లేదా న్ గా మారవచ్చు. పూచెను + కలువలు = పూచెనుగలువలు.

పుంప్వాదేశసంధి అంటే కర్మధారయ సమాసంలో పూర్వపదం చివరి 'ము' కు 'పు' లేదా 'ంపు' ఆదేశంగా రావడం: సరసము + మాట = సరసపుమాట.

యడాగమసంధి అంటే సంధి జరగని చోట, అచ్చుతో అంతమైన పదం తరువాత అచ్చు వచ్చినప్పుడు వాటి మధ్య 'య' ఆగమంగా వచ్చి చేరడం: మా + అమ్మ = మాయమ్మ.

యణాదేశసంధి అంటే ఇ/ఈ, ఉ/ఊ, ఋ అనే అచ్చుల తరువాత వేరొక అచ్చు వస్తే, అవి వరుసగా య, వ, ర గా మారి తరువాతి అచ్చుతో కలవడం. ఇది సంస్కృత సంధుల్లో ఒకటి: అతి + అంతం = అత్యంతం.

రుగాగమసంధి అంటే కర్మధారయ సమాసంలో పేద వంటి పదాల తరువాత 'ఆలు' (స్త్రీ, భార్య) వచ్చినప్పుడు మధ్య 'రు' ఆగమంగా చేరడం: పేద + ఆలు = పేదరాలు.

లోపం అంటే ఒక వర్ణం లోపించడం, ఆగమం అంటే కొత్త వర్ణం వచ్చి చేరడం, ఆదేశం అంటే ఒక వర్ణం స్థానంలో మరొకటి రావడం. సంధిలో జరిగే మార్పును ఈ మూడు రకాలుగా చెప్పడం పాఠ్యపుస్తకాల్లో కనిపిస్తుంది.

విసర్గసంధి అంటే పదం చివరి విసర్గ (ః) తరువాతి వర్ణాన్ని బట్టి మారడం. అకారం తరువాతి విసర్గకు మృదు హల్లు పరమైతే ఆ 'అః' 'ఓ' గా మారుతుంది: మనః + హరం = మనోహరం. ఇది సంస్కృత సంధుల్లో ఒకటి.

వృద్ధిసంధి అంటే అ లేదా ఆ తరువాత ఏ/ఐ, ఓ/ఔ వస్తే అవి కలిసి వరుసగా ఐ, ఔ గా మారడం. ఇది సంస్కృత సంధుల్లో ఒకటి: ఏక + ఏక = ఏకైక.

శ్చుత్వసంధి అంటే త లేదా ద తరువాత చ వర్గ హల్లు (చ, జ) వచ్చినప్పుడు, ఆ త, ద లు చ, జ లుగా మారి ద్విత్వం కావడం. ఇది సంస్కృత సంధుల్లో ఒకటి: సత్ + జనుడు = సజ్జనుడు.

సంధి అంటే రెండు పదాలు లేదా పదం, ప్రత్యయం కలిసే చోట వర్ణాల మధ్య జరిగే మార్పు. ముందు పదం చివరి అచ్చు, తరువాతి పదం మొదటి అచ్చుతో కలిసి ఒకే రూపంగా మారడం దీనిలో ముఖ్యమైనది.

సంధి భేదాలు అంటే సంధులను రకాలుగా విభజించే పద్ధతులు. భాషను బట్టి తెలుగు సంధులు, సంస్కృత సంధులు అని రెండు వర్గాలుగా చెప్పడం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది; ఇవి కాక కలిసే వర్ణాలను బట్టి, జరిగే మార్పును బట్టి కూడా విభజిస్తారు.

సంధి విడదీయడం అంటే కలిసిన పదాన్ని పూర్వపదం, పరపదంగా చూపడం (విద్యార్థి = విద్య + అర్థి); సంధి కలపడం అంటే ఆ రెండు పదాలను సంధి నియమంతో ఒకే పదంగా రాయడం.

సరళాదేశసంధి అంటే ద్రుతప్రకృతికమైన పదం (చివర నకారం ఉన్న పదం) తరువాత వచ్చే క, చ, ట, త, ప అనే పరుషాలకు గ, జ, డ, ద, బ అనే సరళాలు ఆదేశంగా రావడం: పూచెను + కలువలు = పూచెనుగలువలు.

సవర్ణదీర్ఘసంధి అంటే సమాన వర్గానికి చెందిన (సవర్ణ) అచ్చులు కలిసినప్పుడు వాటికి బదులుగా ఒకే దీర్ఘాచ్చు రావడం. ఇది సంస్కృత సంధుల్లో ఒకటి: విద్య + అర్థి = విద్యార్థి.

హల్సంధులు అంటే సంధిలో హల్లు (వ్యంజనం) మార్పు చెందే లేదా ప్రధాన పాత్ర వహించే సంధులు. తెలుగులో గసడదవాదేశ సంధి; సంస్కృతంలో జశ్త్వ, శ్చుత్వ, అనునాసిక సంధులు దీనికి ఉదాహరణలు.