వర్ణమాల Letters and sounds
ఈ జాబితా వ్యాకరణం విభాగంలోనిది. తెలుగు వ్యాకరణం: వర్ణమాల, సంధులు, సమాసాలు, విభక్తులు, క్రియలు, పదభేదాలు.
This list belongs to Grammar. Telugu grammar: letters and sounds, sandhi, compounds, cases, verbs and parts of speech.
తెలుగు అక్షరాలు, శబ్దాలు: అచ్చులు, హల్లులు, వాటి వర్గీకరణ.
Telugu letters and sounds: vowels, consonants and how they are grouped.
- అంతస్థాలు · Antasthalu (the semivowels ya, ra, la, va)
అంతస్థాలు అంటే య, ర, ల, వ అనే నాలుగు హల్లులు. ఇవి అచ్చులకూ ఇతర హల్లులకూ మధ్య స్థానంలో ఉన్నవిగా సంప్రదాయ వ్యాకరణం చెబుతుంది. ఇవి ఐదు వర్గాల్లో చేరవు.
- అచ్చులు, హల్లులు · Achulu and hallulu (vowels and consonants)
అచ్చులు అంటే ఇతర వర్ణాల సాయం లేకుండా ఉచ్చరించగల స్వరాలు (అ, ఆ, ఇ …); హల్లులు అంటే అచ్చు సాయంతో ఉచ్చరించే వ్యంజనాలు (క, ఖ, గ …). తెలుగు వర్ణమాల ప్రధానంగా ఈ రెండు వర్గాలతో ఏర్పడింది.
- అజంతాలు, హలంతాలు · Ajantalu and halantalu (words ending in a vowel or a consonant)
అజంతం అంటే అచ్చుతో అంతమయ్యే పదం; హలంతం అంటే హల్లుతో అంతమయ్యే పదం. తెలుగు పదాలు సాధారణంగా అచ్చుతో ముగుస్తాయి (రాముడు, నది, ఇల్లు), అందుకే తెలుగును అజంత భాష అంటారు.
- అనునాసికాలు · Anunasikalu (the nasal consonants)
అనునాసికాలు అంటే ఙ, ఞ, ణ, న, మ అనే హల్లులు. ప్రతి వర్గంలోని ఐదవ అక్షరమైన వీటిని ముక్కు సాయంతో పలుకుతారు.
- అనుస్వారం, విసర్గ · Anuswaram and visargam (the nasal dot and the visarga)
అనుస్వారం (సున్న, ం) అంటే అచ్చు తరువాత వచ్చే ముక్కు ధ్వని. విసర్గ (ః) అంటే అచ్చు తరువాత వచ్చే స్వల్ప శ్వాస ధ్వని. ఇవి స్వతంత్రంగా ఉచ్చరించలేని గుర్తులు; అచ్చుతో కలిసి మాత్రమే వస్తాయి.
- అరసున్న, ౘ, ౙ (పాత లిపి చిహ్నాలు) · Arasunna and the old letters tsa and dza
అరసున్న (ఁ), ౘ, ౙ అనేవి పాత తెలుగు రచనల్లో కనిపించి, నేడు వాడుకలో లేని చిహ్నాలు, అక్షరాలు. పాత గ్రంథాలను చదివేటప్పుడు వీటిని గుర్తించగలగాలి.
- అల్పప్రాణాలు, మహాప్రాణాలు · Alpapranalu and mahapranalu (unaspirated and aspirated consonants)
అల్పప్రాణాలు అంటే తక్కువ గాలితో పలికే హల్లులు (క, గ, చ, జ ...); మహాప్రాణాలు అంటే ఎక్కువ గాలితో పలికే హల్లులు (ఖ, ఘ, ఛ, ఝ ...). ప్రతి వర్గంలో ఒకటి, మూడు అక్షరాలు అల్పప్రాణాలు; రెండు, నాలుగు అక్షరాలు మహాప్రాణాలు.
- ఉచ్చారణ స్థానాలు · Uccharana sthanalu (places of articulation)
ఉచ్చారణ స్థానం అంటే ఒక వర్ణాన్ని పలికేటప్పుడు నాలుక లేదా పెదవులు ముఖ్యంగా పనిచేసే చోటు: కంఠం, తాలువు, మూర్ధం, దంతాలు, ఓష్ఠాలు. వర్ణాలను ఈ చోట్లను బట్టి కంఠ్యాలు, తాలవ్యాలు వంటి వర్గాలుగా విభజిస్తారు.
- ఊష్మాలు · Ooshmalu (the sibilants and ha)
ఊష్మాలు అంటే శ, ష, స, హ అనే నాలుగు హల్లులు. వీటిని పలికేటప్పుడు గాలి ఆగకుండా, ఊదినట్టు వెలువడుతుంది. ఇవి ఐదు వర్గాల్లో చేరవు.
- ఋ, ౠ అచ్చులు · Ru and ruu (the vocalic r vowels)
ఋ, ౠ అనేవి సంస్కృత మూలమైన పదాల్లో కనిపించే రెండు అచ్చులు; ఋ హ్రస్వం, ౠ దీర్ఘం. హల్లుతో కలిసినప్పుడు వీటి గుర్తులు ృ, ౄ (కృ, కౄ).
- ఒత్తులు · Ottulu (subjoined consonant forms, also called vattulu)
ఒత్తు అంటే ఒక హల్లు అచ్చు లేకుండా మరొక హల్లు ముందు వచ్చినప్పుడు, రెండవ హల్లును మొదటి హల్లు కిందనో, పక్కనో రాసే చిన్న రూపం. ఒత్తుల వల్ల సంయుక్తాక్షరాలు, ద్విత్వాక్షరాలు ఏర్పడతాయి.
- గుణింతాలు · Gunintalu (consonant with vowel signs)
గుణింతం అంటే ఒక హల్లుకు అచ్చుల గుర్తులను చేర్చి వచ్చే రూపాల వరుస (క, కా, కి, కీ, కు, కూ …). గుణింతం నేర్చుకోవడం ద్వారా అచ్చుల గుర్తులు హల్లుతో ఎలా కలుస్తాయో తెలుస్తుంది.
- తెలుగు అంకెలు · Telugu numerals (the digits)
తెలుగు అంకెలు పది గుర్తులు: ౦ ౧ ౨ ౩ ౪ ౫ ౬ ౭ ౮ ౯. నేడు ఎక్కువగా అంతర్జాతీయ అంకెలు (0–9) వాడతారు; తెలుగు అంకెలు పాత పుస్తకాల్లో, కొన్ని పాఠ్యపుస్తకాల్లో కనిపిస్తాయి.
- తెలుగు వర్ణమాల · Telugu varnamala (the alphabet)
వర్ణమాల అంటే భాషలోని వర్ణాల (అక్షరాల) క్రమబద్ధమైన వరుస. తెలుగు వర్ణమాలలో అచ్చులు, హల్లులు ముఖ్యమైన రెండు వర్గాలు; వీటికి తోడు సున్న, విసర్గ వంటి గుర్తులు ఉంటాయి.
- ద్విత్వాక్షరాలు · Dwitvaksharalu (doubled letters)
ద్విత్వాక్షరం అంటే ఒకే హల్లు రెండుసార్లు వరుసగా వచ్చి ఏర్పడే అక్షరం, ఉదాహరణకు మ్మ, న్న, ట్ట. ఇందులో మొదటి హల్లు అచ్చు లేకుండా, రెండవ హల్లు అచ్చుతో ఉంటుంది.
- పరుషాలు, సరళాలు, స్థిరాలు · Parushalu, saralalu and sthiralu (three classes of consonants)
పాఠ్యపుస్తకాల్లో హల్లులను మూడు తరగతులుగా చెబుతారు: పరుషాలు క, చ, ట, త, ప; సరళాలు గ, జ, డ, ద, బ; మిగిలిన హల్లులన్నీ స్థిరాలు. సంధి నియమాలు ఈ పేర్లను వాడతాయి.
- పొల్లులు (పొల్లు హల్లులు) · Pollulu (consonants without a vowel)
పొల్లు అంటే అచ్చు లేకుండా పలికే హల్లు రూపం (క్, చ్, ట్, త్, ప్). తెలుగు లిపిలో అచ్చు లేదని చూపడానికి హల్లు పైన ఒక చిన్న గుర్తు (్) పెడతారు.
- వర్గాక్షరాలు · Vargaksharalu (the five consonant groups)
వర్గాక్షరాలు అంటే హల్లులలో క నుంచి మ వరకు ఐదేసి అక్షరాల చొప్పున ఏర్పడే ఐదు వర్గాలు: క-వర్గం, చ-వర్గం, ట-వర్గం, త-వర్గం, ప-వర్గం. ప్రతి వర్గానికి దాని మొదటి అక్షరం పేరు పెడతారు.
- శకటరేఫ (ఱ) · Shakata repha (the old letter rra)
శకటరేఫ (బండి ర) అంటే తెలుగు హల్లుల్లో ర కు భిన్నమైన ఱ అనే అక్షరం. పాత రచనల్లో మఱి, కఱ్ఱ, ఏఱు వంటి పదాల్లో కనిపిస్తుంది; నేడు వాడుకలో దాదాపుగా లేదు, ర తో రాస్తున్నారు.
- సంయుక్తాక్షరాలు · Samyuktaksharalu (conjunct letters)
సంయుక్తాక్షరం అంటే రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వేర్వేరు హల్లులు అచ్చు లేకుండా కలిసి, చివరి హల్లుకు మాత్రమే అచ్చు ఉండే అక్షరం. ఉదాహరణకు ప్ర, స్త్ర, క్ష.
- హ్రస్వ, దీర్ఘ, ప్లుత స్వరాలు · Hrasva, deergha and pluta (short, long and extra-long vowels)
హ్రస్వం అంటే తక్కువ కాలంలో ఉచ్చరించే అచ్చు, దీర్ఘం అంటే ఎక్కువ కాలం పట్టే అచ్చు, ప్లుతం అంటే ఇంకా ఎక్కువ కాలం సాగదీసి పలికే అచ్చు. సాధారణంగా హ్రస్వానికి ఒక మాత్ర, దీర్ఘానికి రెండు మాత్రలు, ప్లుతానికి మూడు మాత్రలు కాలం చెబుతారు.