రసాలు, అలంకారాలు, కావ్యశాస్త్రంPoetics

అతిశయోక్తి ఒక అర్థాలంకారం: ఒక విషయాన్ని లోకంలో సాధ్యమయ్యే హద్దులు దాటి, అతిశయంగా పెంచి చెప్పడం.

అద్భుతం నవరసాలలో ఒకటి; దీని స్థాయిభావం విస్మయం, అంటే ఆశ్చర్యం. లోకంలో అసాధారణమైన, మహిమాన్వితమైన, ఊహకు అందని విషయాలను వర్ణించే సందర్భాలలో ఇది కనిపిస్తుంది.

అనుప్రాసం ఒక శబ్దాలంకారం: ఒకే హల్లు లేదా హల్లుల సమూహం మాటిమాటికీ వచ్చేలా పదాలను అమర్చి, ధ్వనిలో లయను, అందాన్ని కలిగించడం.

అర్థాంతరన్యాసం ఒక అర్థాలంకారం: ఒక విశేష విషయాన్ని సామాన్య సత్యంతో, లేదా సామాన్య సత్యాన్ని విశేష విషయంతో సమర్థించి చెప్పడం.

అలంకారం అంటే కావ్యానికి అందాన్ని, ఆకర్షణను, బలాన్ని చేకూర్చే పదచమత్కారం లేదా అర్థచమత్కారం. అలంకారశాస్త్రంలో వీటిని శబ్దాలంకారాలు, అర్థాలంకారాలు అని విభజించి వివరిస్తారు.

ఉత్ప్రేక్ష ఒక అర్థాలంకారం: ఉపమేయాన్ని చూసి అది ఉపమానమేమో అని కవి ఊహించి, సంభావనగా చెప్పడం.

ఉపమ ఒక అర్థాలంకారం: ఒక వస్తువును దానితో పోల్చదగిన మరో వస్తువుతో, వాటిలోని ఉమ్మడి గుణం ఆధారంగా, వలె, లాగా, వంటి లాంటి పోలిక పదాలతో పోల్చి చెప్పడం.

ఔచిత్యం అంటే కావ్యంలో పదం, అర్థం, రసం, పాత్ర, సందర్భం వంటివి ఒకదానికొకటి తగి ఉండడం. ఔచిత్యం కావ్యానికి జీవం అనే భావన క్షేమేంద్రునితో ముడిపడి ఉంది.

కరుణం నవరసాలలో ఒకటి; దీని స్థాయిభావం శోకం, అంటే దుఃఖం. ఇష్టమైనవారిని కోల్పోవడం, ఎడబాటు, దురదృష్టం వంటి సందర్భాల వర్ణనలలో ఇది కలుగుతుంది.

కావ్య ప్రయోజనం అంటే కావ్యం రాయడం, చదవడం వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలు. మమ్మటుడు చెప్పిన ఆరు ప్రయోజనాలు (యశస్సు, ధనం, లోకజ్ఞానం, అశుభ నివారణ, తక్షణ ఆనందం, మృదువైన ఉపదేశం) విస్తృతంగా బోధించే జాబితా.

కావ్యం అంటే కవి సృజించిన, శబ్దం, అర్థం రెండింటి సౌందర్యంతో పాఠకుడికి ఆనందం కలిగించే సాహిత్య రచన. సంప్రదాయంలో దీన్ని దృశ్యకావ్యం, శ్రవ్యకావ్యం అని రెండుగా విభజిస్తారు.

దృష్టాంతం ఒక అర్థాలంకారం: ఒక విషయాన్ని చెప్పి, దానికి సమానమైన భావం కలిగిన మరో విషయాన్ని, పోలిక పదం లేకుండా, ప్రతిబింబంలా విడిగా చెప్పడం.

ధ్వని అంటే కావ్యంలో మాటల నేరు అర్థాన్ని దాటి సూచితమయ్యే అర్థం. ధ్వని సిద్ధాంతం ఆనందవర్ధనునితో ముడిపడి ఉంది; కావ్యానికి ఆత్మ ధ్వని అని ఈ సిద్ధాంతం చెబుతుంది.

నవరసాలు అంటే సంప్రదాయంగా చెప్పే తొమ్మిది రసాలు: శృంగారం, హాస్యం, కరుణం, రౌద్రం, వీరం, భయానకం, బీభత్సం, అద్భుతం, శాంతం. ప్రతి రసానికి ఒక స్థాయిభావం ఉంటుంది.

ప్రబంధం అంటే తెలుగులో ప్రధానంగా పద్యాల్లో రచించిన, వర్ణనలు, శృంగారం, భాషా సౌందర్యం ప్రధానంగా ఉండే దీర్ఘ కావ్య రూపం. ఇది తెలుగు సాహిత్యంలోని ప్రసిద్ధ రూపాల్లో ఒకటి.

బీభత్సం నవరసాలలో ఒకటి; దీని స్థాయిభావం జుగుప్స, అంటే అసహ్యం, విరక్తి. అసహ్యకరమైన దృశ్యాలను వర్ణించే సందర్భాలలో ఇది కనిపిస్తుంది.

భయానకం నవరసాలలో ఒకటి; దీని స్థాయిభావం భయం. భయంకరమైన దృశ్యాలు, ప్రమాదాలు, భీతి కలిగించే సందర్భాలను వర్ణించే రచనలలో ఇది కనిపిస్తుంది.

యమకం ఒక శబ్దాలంకారం: ఒకే అక్షరాల సమూహం (ఒక పదం లేదా పదాంశం) మళ్లీ మళ్లీ వస్తూ, ప్రతిసారీ వేరు వేరు అర్థాన్ని ఇవ్వడం.

రసం అంటే కావ్యాన్ని చదివినప్పుడు లేదా నాటకాన్ని చూసినప్పుడు సహృదయుడైన పాఠకునికి, ప్రేక్షకునికి కలిగే భావానుభూతి, ఆస్వాదన. రససిద్ధాంతంలో రసం ఒక స్థాయిభావం (స్థిరమైన మానవ భావం) నుంచి ఉద్భవిస్తుందని చెబుతారు.

రీతి అంటే కావ్యంలో పదాల అమరిక ద్వారా ఏర్పడే విశిష్టమైన శైలి. రీతి సిద్ధాంతం వామనునితో ముడిపడి ఉంది; వైదర్భీ, గౌడీ, పాంచాలీ అని మూడు రీతులను సంప్రదాయంగా చెబుతారు.

రూపకం ఒక అర్థాలంకారం: ఉపమేయాన్ని (పోలుస్తున్న వస్తువును) ఉపమానంతో (దేనితో పోలుస్తున్నామో దానితో) అభేదంగా, అంటే అదే అయినట్లుగా, పోలిక పదం లేకుండా చెప్పడం.

రౌద్రం నవరసాలలో ఒకటి; దీని స్థాయిభావం క్రోధం, అంటే కోపం. అవమానం, అన్యాయం, శత్రుత్వం వంటి కారణాల వల్ల కలిగే ఆగ్రహాన్ని వర్ణించే సందర్భాలలో ఇది కనిపిస్తుంది.

వక్రోక్తి అంటే సాధారణ మాటకు భిన్నంగా, కవి చమత్కారంతో చెప్పే విశిష్టమైన వ్యక్తీకరణ. వక్రోక్తి సిద్ధాంతం కుంతకునితో ముడిపడి ఉంది; వక్రోక్తి కావ్యానికి జీవం అని ఇది చెబుతుంది.

వీరం నవరసాలలో ఒకటి; దీని స్థాయిభావం ఉత్సాహం, అంటే పట్టుదలతో కూడిన ధైర్యం, శక్తి. యుద్ధంలోనే కాక దానం, దయ, ధర్మం వంటి రంగాలలో కూడా చూపే ఘనమైన సాహసాన్ని వర్ణించే సందర్భాలలో ఇది కనిపిస్తుంది.

అలంకారాలను ప్రధానంగా రెండు రకాలుగా చెబుతారు: పదాల ధ్వని, అమరికపై ఆధారపడేవి శబ్దాలంకారాలు; పదాలు చెప్పే అర్థంలోని చమత్కారంపై ఆధారపడేవి అర్థాలంకారాలు.

శాంతం సాధారణంగా తొమ్మిదవ రసంగా చెప్పే రసం; దీని స్థాయిభావాన్ని శమం (ప్రశాంతత) అనీ, కొన్ని గ్రంథాలలో నిర్వేదం (లోకంపై విరక్తి) అనీ చెబుతారు. భక్తి, వైరాగ్యం, ఆత్మజ్ఞానం వంటి అంశాలున్న సాహిత్యంలో ఇది కనిపిస్తుంది.

శృంగారం నవరసాలలో ఒకటి; దీని స్థాయిభావం రతి, అంటే ప్రేమ, అనురాగం. ప్రేమికుల అందాన్ని, ఆకర్షణను, కలయికను, ఎడబాటును వర్ణించే సాహిత్యంలో ఇది ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది.

శ్లేష అంటే ఒకే పదం లేదా వాక్యం ఒకేసారి రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అర్థాలను స్ఫురించేలా వాడే అలంకారం. శ్లేష అనే మాటకు కౌగిలింత, అంటిపెట్టుకోవడం అని అర్థం.

హాస్యం నవరసాలలో ఒకటి; దీని స్థాయిభావం హాసం, అంటే నవ్వు, ఉల్లాసం. వింత వేషం, చమత్కారమైన మాట, హాస్యాస్పదమైన సన్నివేశం వంటివాటి వల్ల ఇది కలుగుతుంది.